शिक्षा कुनै पनि राष्ट्रको समृद्धिको ऐना हो। नेपालको सन्दर्भमा सामुदायिक विद्यालयहरूले देशको ठूलो हिस्सालाई शिक्षित बनाउने अभिभारा बोकेका छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा ‘सामुदायिक शिक्षा कमजोर छ’ भन्ने भाष्य निर्माण गर्न खोजिए पनि वास्तविकता त्यस्तो छैन।
धेरै सामुदायिक विद्यालयहरूले सीमित स्रोत र साधनका बावजुद उत्कृष्ट नतिजा पस्किएर आफूलाई अब्बल प्रमाणित गरिसकेका छन्।  तथापि, बदलिँदो विश्व परिवेश र समयको माग अनुसार हाम्रा विद्यालयहरूमा केही संरचनागत र गुणात्मक सुधारको खाँचो छ, जसले सार्वजनिक शिक्षालाई साँचो अर्थमा ‘जनताको भरोसा’ बनाउन सकोस्।

​चुनौतीहरू: जहाँ सुधारको सम्भावना छ राज्यले शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो लगानी गर्दै आएको छ, तर त्यो लगानीको प्रतिफल अपेक्षित रूपमा नदेखिनुका पछाडि केही व्यावहारिक अड्चनहरू छन्।

पहिलो समस्या शिक्षक र विद्यार्थीको अनुपात:

(Teacher-Student Ratio) मा देखिएको असन्तुलन हो। कतै थोरै विद्यार्थीमा धेरै शिक्षक त कतै सयौँ विद्यार्थीको भीडमा एक्लो शिक्षकले पढाउनुपर्ने बाध्यता छ। यसलाई वैज्ञानिक ढङ्गले मिलान नगरेसम्म कक्षाकोठाको सिकाइ प्रभावकारी हुन सक्दैन।

​दोस्रो पक्ष भौतिक पूर्वाधार र प्रविधिको उपलब्धता हो। कतिपय विद्यालयमा अझै पनि न्यूनतम भौतिक सुविधाको अभाव छ भने कतै आधुनिक आइटी (IT) ल्याबहरू धुलोले पुरिएका छन्। आजको डिजिटल युगमा कम्प्युटर र इन्टरनेट विनाको शिक्षा अपाङ्ग जस्तै हुन्छ। केवल भवन बनाएर मात्र हुँदैन, ती भवनभित्र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग र डिजिटल साक्षरतालाई अनिवार्य बनाइनुपर्छ।

​व्यवस्थापकीय सबलीकरण:

राजनीतिबाट मुक्त
सामुदायिक विद्यालय हुन जरुरी छ। एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष विद्यालय व्यवस्थापन समितिको भूमिका हो। विद्यालयको विकासमा समितिको भूमिका अभिभावकको जस्तै हुनुपर्छ। तर, विडम्बना! कतिपय ठाउँमा समितिको चयन शैक्षिक एजेन्डामा भन्दा राजनीतिक झन्डाको आधारमा हुने गरेको देखिन्छ। जबसम्म विद्यालयमा राजनीतिक हस्तक्षेप अन्त्य हुँदैन र विशुद्ध शिक्षाप्रेमी तथा योग्य व्यक्तिको नेतृत्व रहँदैन, तबसम्म व्यवस्थापकीय कमजोरीहरू हट्न सक्दैनन्। विद्यालयलाई राजनीतिक अखडा होइन, ज्ञानको मन्दिर बनाउन सबै सरोकारवालाहरूले साझा संकल्प गर्नुपर्छ।

​अबको शिक्षा: प्रविधि र संस्कारको सुन्दर संयोजन

अबको सामुदायिक शिक्षा केवल किताबी ज्ञानमा सीमित हुनुहुँदैन। यसले दुईवटा मुख्य मार्गहरू पछ्याउनुपर्छ:

​१. प्रविधि र सीप: हामीले उत्पादन गर्ने जनशक्ति विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने हुनुपर्छ। यसका लागि विद्यालय तहदेखि नै प्रविधिमा आधारित सिकाइ (ICT based learning) लाई जोड दिनुपर्छ। विद्यार्थीले गुगल र एआई (AI) को युगसँग जुध्न सक्ने क्षमता विद्यालयमै विकास गर्न पाउनुपर्छ।

​२. नैतिकता र मूल्य मान्यता: प्रविधिले मानिसलाई ‘स्मार्ट’ त बनाउँछ, तर ‘असल’ बनाउन नैतिक शिक्षा नै चाहिन्छ। पछिल्लो समय हाम्रो समाजमा अनुशासन र सामाजिक मूल्यहरूको क्षयीकरण हुँदै गएको छ। त्यसैले, अबको पाठ्यक्रममा नैतिकता, इमानदारिता र श्रमप्रतिको सम्मानलाई अनिवार्य रूपमा समावेश गरिनुपर्छ। आफ्नो माटोलाई माया गर्ने र अरूको अस्तित्वको सम्मान गर्ने नागरिक उत्पादन गर्नु नै शिक्षाको अन्तिम लक्ष्य हुनुपर्छ।

​सकारात्मक सन्देश र निष्कर्ष:म एक शिक्षक हुनुको नाताले के देख्छु भने, दोषारोपण गरेर मात्र सुधार सम्भव छैन। सरकारले नीति र लगानीमा ध्यान दियो, व्यवस्थापन समितिले पारदर्शी र दुरदर्शी योजना बनायो र हामी शिक्षकहरूले नवीनतम् प्रविधिलाई अँगालेर ऊर्जाशील ढङ्गले कक्षाकोठामा प्रस्तुत भयौँ भने सामुदायिक विद्यालयहरू निजी भन्दा कैयौँ गुणा उत्कृष्ट हुन सक्छन्। सामुदायिक विद्यालयको अङ्ग्रेजी शिक्षकका रूपमा मेरा अनुभवहरूले भन्छन्— हाम्रा विद्यार्थीमा अथाह सम्भावना छ। मात्र उनीहरूलाई उचित वातावरण र सही मार्गनिर्देशनको खाँचो छ। सार्वजनिक शिक्षाको गुणस्तर सुधार हुनु भनेको समाजको तल्लो तहसम्म न्याय पुग्नु हो। त्यसैले, आउनुहोस्, कुनै आग्रह-पूर्वाग्रह नराखी हाम्रा सामुदायिक विद्यालयलाई प्रविधियुक्त, संस्कारयुक्त र गुणस्तरीय बनाउन आ-आफ्नो ठाउँबाट योगदान गरौँ।
 लेखिका सुवेदी शिक्षक हुनुहुन्छ ।